Wendbaar schoolexamen in ‘20-‘21

Geen business as usual

Schooljaar 2020-2021 is weer begonnen aan een nieuwe onderwijscyclus. Alle processen en procedures beginnen weer van voor af aan met inachtneming van – als het goed is – de checks van de evaluatie van de vorige cyclus. Veel zal ongetwijfeld lijken op eerdere jaren. Een goed georganiseerde school kan weer gaan draaien met minimale inspanningen. Maar … vorig schooljaar was uitzonderlijk. De centrale examens (CE) zijn door de coronacrisis niet doorgegaan. Plots werd – ook voor de buitenwereld – het belang van het schoolexamen (SE) zichtbaar. Resultaatverbeteringstoetsen vervingen het gemiste CE waardoor leerlingen toch met een volwaardig diploma naar het vervolgonderwijs konden doorstromen.
Plannen van toetsing en afsluiting (PTA’s) zijn een belangrijke borging voor de kwaliteit van het schoolexamen. De kans is reëel dat ook schooljaar 2020-2021 geen business as usual zal zijn. Covid-19 kan wederom roet in het eten gooien. Aangezien PTA’s wettelijke documenten zijn, is het met de ervaring van vorig jaar van belang om hierop te anticiperen.

Nieuwe beginsituatie

De nasleep van de effecten van het afstandsonderwijs van vorig schooljaar dwingt scholen tot nadenken over PTA-kwesties voor het komende schooljaar. De voorexamenklassen hebben onderdelen gemist die deel uitmaken van het examenprogramma. Om een compleet examendossier op te kunnen bouwen zullen scholen herstelwerkzaamheden moeten verrichten, terwijl het PTA-proces dit jaar ook de nodige tijd en aandacht vraagt. Een serieus vraagstuk betreft bijvoorbeeld de leerlingen in de beroepsgerichte leerwegen van het vmbo. Zij hebben veel praktijklessen moeten missen. Hierover zijn geen toetsen afgenomen die wel in het PTA stonden. Leerlingen en docenten zitten nu met de vraag hoe zij het examendossier kunnen completeren. Extra tijd is niet voorhanden. Vervolgens kan niemand voorspellen hoe dit schooljaar zal verlopen. Een tweede golf is reëel. Lock downs kunnen scholen voor kortere of langere tijd weer afhankelijk maken van afstandsonderwijs. Deze nieuwe beginsituatie vraagt proactief denken.

Wendbaar PTA?

De coronacrisis is een stresstest voor het schoolexamen. Het daagt scholen uit wendbaar te blijven zonder verlies van kwaliteit. Een wendbaar PTA moet garant staan voor de kwaliteit en validiteit van het schoolexamen ongeacht of dat examen nu alleen op school, op afstand of in hybride vorm plaats zal vinden. Hoe kun je wendbaar blijven en wat kun je in PTA’s op voorhand organiseren? Op 1 oktober zullen de PTA’s bij DUO binnen moeten zijn. Het zijn wettelijke documenten. Wat in het PTA staat, is wat de school dient te examineren. Als een PTA vol staat met toetsjes die alleen in schoolse setting en niet binnen het 1,5 meter onderwijs (een regel die nu voor de leerlingen nog niet geldt) geregeld kunnen worden, organiseer je op voorhand problemen. De komende maand zal het PTA voor scholen speerpunt van aandacht zijn. Ook de gemiste onderdelen kunnen in het PTA voor dit jaar gerepareerd worden. Tot 1 oktober kunnen scholen in het PTA herstellen en anticiperen. Uiteindelijk gaat het om een kwalificerend examendossier.

Afsluitend karakter

Het PTA is vaak een verzamelplek geworden van tal van snippertoetsjes. Versnippering gaat ten koste gegaan van het afsluitende karakter van het schoolexamen. In mijn begeleidingspraktijk voeren docenten en leidinggevenden vaak het argument aan dat leerlingen alleen leren voor een cijfer.  Zij passen zich intelligent aan het schoolsysteem aan waarmee zij dealen. Zij weten precies wat er nodig is om succesvol te zijn binnen dat systeem.
In 2018 heeft de Commissie Kwaliteit Schoolexaminering o.l.v. Geert ten Dam in haar rapport Een volwaardig schoolexamen een aantal aanbevelingen gedaan. Een aanbeveling betrof het afsluitende karakter van het schoolexamen. Leerlingen ervaren de toetsen vaak als de zoveelste in een rij.
Met minder toetsen voorkom je dat je jezelf teveel vastlegt. Er blijft meer tijd over om aandacht te besteden aan de kwaliteit en validiteit van toetsen. Goed toetsbeleid stuurt hierop, ook in tijden van corona.
Minder toetsen vraagt ook meer aandacht voor formatief werken. Leerlingen moeten met vertrouwen een afsluitende toets kunnen maken. Formatief werken maakt het mogelijk dat leerlingen inzicht hebben in hun eigen ontwikkeling t.a.v. de gestelde doelen.
Minder toetsen vergroot de organiseerbaarheid en afname van de toetsdruk creëert rust en ruimte. Rust en ruimte creëert tijd om na te denken over het hoe en wat als de situatie weer anders wordt.

Toetsvormen en afname

De wendbaarheid van het PTA-proces vergroot als scholen eveneens nadenken over de vorm en wijze van afname van toetsen. De toetsopstelling in de afbeelding boven dit blog verraadt veel over toetsopvattingen.  Een PTA dat vol zit met paper and pencil toetsen, die alleen op school kunnen worden afgenomen, sorteren weinig wendbaarheid. Wendbaarheid is geen doel op zich, maar nadenken over andere toetsvormen kunnen de wendbaarheid ten goede komen.  Mondelingen, criterium gerichte interviews, portfoliopresentaties, digitale toetsen blijken nog vaak braakliggend terrein.

Zorg voor kwaliteit

Vaksecties dragen binnen de school zorg voor de kwaliteit van een PTA. Als vaksecties dan toch werken aan wendbaarheid in hun PTA’s, ligt het voor de hand om hun werk te spiegelen aan de samenhang tussen  tussen het PTA, de examensyllabus en de feitelijke toetsen. Het PTA checken op de eisen in de examensyllabus is nodig voor een goed PTA. De toetsen matchen met de eindtermen en (deeltaken) in de examensyllabus zorgt dat wat er in het PTA wordt beloofd ook daadwerkelijk wordt getoetst. Deze samenhang is niet automatisch het brandpunt van aandacht.

samenhang PTA, examensyllabus en toets

In de afgelopen jaren heeft de onderwijsinspectie veel problemen blootgelegd ten aanzien van het schoolexamen. Scholen die in de problemen kwamen kregen een herstelopdracht die vaak ook deze driehoek betrof. Er is vaak onvoldoende zicht op de vraag of wat in het PTA staat ook voldoet aan de wettelijke eisen die in de examenprogramma’s staan geformuleerd. Het kan een verhelderende exercitie zijn om deze driehoek in samenhang met elkaar te checken.

Werken aan wendbaarheid

De check op de samenhang tussen het PTA en de examensyllabus in combinatie met het wendbaar maken van het PTA-proces door een kritisch blik op de hoeveelheid toetsen en de vormgeving daarvan kan scholen helpen proactief te zijn op een onvoorspelbaar verloop van het schooljaar. Natuurlijk hoopt iedereen dat het zover niet komt, maar dan nog kunnen scholen dankzij de crisis een stevige kwaliteitsslag maken ten aanzien van het schoolexamen. In ieder geval hebben scholen hebben tot 1 oktober om in te spelen op dit vraagstuk. Hoe mooi zou het zijn als leerlingen ondanks alle verstoringen van een virus zich vol vertrouwen voelen toegerust voor het vervolgonderwijs.

Sparren over de wendbaarheid van het PTA? Neem dan contact op met Iko Doeland / tel. 06 13 11 10 65

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *